Sigmund Freud (1856 – 1939) was een arts en psychiater uit Wenen die beroemd is geworden vanwege zijn boek “Die Traumdeutung” en zijn onderzoek naar het onbewuste. Hij brak met de vroeger heersende opvatting dat psychisch en bewust hetzelfde zouden kunnen betekenen, en legde daarmee de basis voor de dieptepsychologie.

(onbewuste) sexualiteit is een belangrijk thema in de droomduiding van Freud

HET UITGANGSPUNT van de dieptepsychologie is dat de menselijke geest te vergelijken is met een ijsberg: 1/10 ligt boven het water (het bewuste) en 9/10 ligt onder water (het onbewuste). Het merendeel van de tijd weten we dus eigenlijk niet wat onze werkelijke drijfveren zijn en waarom we ons gedragen zoals we ons gedragen.

Freud ging er van uit dat niets dat je doet zomaar toevallig is; elke actie en gedachte is op een-of-andere manier gemotiveerd vanuit je onbewuste. Het is knap van Freud dat hij heeft geprobeerd dit onbewuste in kaart te brengen, en algemene innerlijke processen heeft vast weten te leggen in een min of meer wetenschappelijke theorie.

Tegenwoordig wordt hij een klein beetje verguisd omdat hij het belang van sexualiteit een beetje teveel benadrukte als innerlijke drijfveer. Sex is een belangrijke motivator van onbewuste gedachten, maar de werkelijkheid ligt iets subtieler.

Het is Freud vergeven. Sexualiteit was in zijn tijd immers ‘not done’ (zeker voor vrouwen), en iets waar je niet over MAG denken, ga je JUIST over denken. Freud heeft daarentegen mooi wel het onderzoek naar dromen gerevolutioneerd en begrippen geïntroduceerd die de moderne psychologie nog steeds hanteert om mensen te karakteriseren.

DAT KLINK GEK. Was Freud soms heel erg egoïstisch? Nee hoor, de term ‘superego’ had te maken met de manier waarop Freud de werking van de menselijke geest beschreef. Freud bedacht dat de menselijke geest uit 3 delen bestond: het ‘Id’, het ‘Ego’ en het ‘Superego’. Leuk, maar wat bedoelde hij daar precies mee?

Freuds theorie van het onbewuste; "Id", "Ego" en "Superego"

• Het ‘Id’ vertegenwoordigt de dierlijke, instinctieve energie van het onbewuste. Deze kracht kent geen rem en wil zo snel mogelijk verlangens, behoeften en onvervulde wensen bevredigd zien. Het Id draait eigenlijk om 2 soorten oerkrachten: sexuele energie (Eros) en woede (Tanatos).
• Het ‘Ego’ probeert de rauwe energie van het ‘Id’ een beetje in bedwang te houden. Het een bewuste, rationele en controlerende energie. Dankzij het ego kunnen de meeste mensen normaal functioneren. Als het Ego om een-of-andere reden zijn werk niet zo goed kan doen (bijvoorbeeld als we slapen) kan het Id aan de macht komen. Dromen waren voor Freud dan ook erg belangrijk om de onderbewuste drijfveren van mensen te onderzoeken.
• Het ‘Superego’ is zo’n beetje ons geweten; het vertegenwoordigt de normen en waarden die door onze omgeving zijn meegegeven, en de idealen die we als individu zouden willen bereiken.  Het superego is het tegenovergestelde van het Id en is gericht tegen sexuele en agressieve energie en kan op zowel bewust als onbewust niveau handelen.

Als je wakker bent, kan het superego actief zijn als je ervoor kiest iets niet te doen omdat je vindt dat dit in strijd is met je normen en waarden. Op onbewust niveau kunnen bepaalde impulsen en driften uit het (onbewuste) Id ‘gecensureerd’ worden door de gewetensfunctie van het superego, zodat ze niet bewust worden.

In je dromen krijg je een kiekje in de woeste wereld van het Id. Omdat je je schild laat zakken tijdens een droom, krijgt je onderbewustzijn de kans om helemaal los te gaan en de verborgen verlangens van het Id tot uitdrukking te brengen. Soms zijn de beelden uit het Id daarentegen zo verontrustend of zelfs psychisch schadelijk, dat het Superego optreedt als censor en de heftige inhoud van het Id omzet naar een meer aanvaardbare symbolische vorm.

Volgens Freud is het superego de reden waarom het vaak zo moeilijk is om dromen te herinneren: het doet simpelweg zijn werk door de bewuste geest te beschermen tegen de verontrustende beelden en verlangens uit het onbewuste.

AFIJN, DROMEN WAREN dus superbelangrijk voor Freud. Via dromen kan je immers het onbewuste zo dicht als mogelijk mogelijk benaderen, waardoor je een beter inzicht krijgt in hoe iemand in elkaar steekt. Dromen hadden volgens Freud manifeste en een latente inhoud.

De manifeste inhoud is wat je nog kan herinneren van een droom, hetgeen je zou kunnen navertellen als je eenmaal wakker bent. Freud vond dat deze informatie op zichzelf niets betekend, aangezien deze beelden een vertekende weergave zijn van wat de droom werkelijke probeert te communiceren.

De latente inhoud daarentegen bevat de werkelijke boodschap van de droom: de verboden gedachten en onbewuste verlangens. Ze verschijnen in manifeste vorm, maar ‘vermomd’ en onherkenbaar. Volgens Freud zijn er 3 verschillende manieren waarop deze vermomde cryptische droombeelden tot stand komen:

1. Verplaatsing – Dit gebeurt wanneer (verboden) verlangens voor iets of iemand worden gesymboliseerd door iets meer acceptabels. Een typische Freudiaans voorbeeld van verplaatsing is het bijvoorbeeld wanneer een verlangen naar masturbatie wordt vertaald in een droom over pianospelen
2. Symbolisatie – Dit komt voor wanneer weggestopte behoeften en onderdrukte verlangens worden vertegenwoordigd door niet-seksuele objecten die op hen lijken of met hen geassocieerd werden in een eerdere ervaring.
3. Condensatie- Elementen worden weggelaten, of verschillende elementen worden gefuseerd.

Freud dacht dat sex zo’n beetje de belangrijkste reden was van alles dat in een droom gebeurt. Logischerwijs zocht hij dan ook achter veel droomsymbolen een sexuele betekenis. Zo vertegenwoordigen lange, slanke of opgerichte objecten (bijvoorbeeld een sigaar, mes, geweer, enz) de penis, en duiden grotten, nissen of bekers (kom, grot, tunnels) op de vrouwelijke geslachtsorganen.